Grudzień 2021

Projekt ustawy o ochronie sygnalistów

Grudzień 2021

Spis treści

Projekt ustawy o ochronie sygnalistów

17 grudnia 2021 roku upłynął termin do implementacji unijnej Dyrektywy w zakresie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa, przyjętej 23 października 2019 roku. Obecnie w Rządowym Centrum Legislacji opiniowany jest projekt ustawy, wdrażającej ww. Dyrektywę. Przyjrzymy się bliżej proponowanym zmianom, ponieważ nakładają one szereg obowiązków na pracodawców. W związku z tym, że projekt przewiduje krótki okres pomiędzy uchwaleniem ustawy a pierwszym dniem jej obowiązywania – vacatio legis wynosi tylko 14 dni – specjaliści sugerują przystąpienie do wdrażania niektórych rozwiązań z wyprzedzeniem.

Generalizując, ustawa reguluje warunki objęcia ochroną pracowników i innych osób zgłaszających lub publicznie informujących o naruszeniach prawa. Ustawa nie znajdzie zastosowania do ochrony informacji niejawnych, tajemnicy zawodowej i narady sędziowskiej oraz do postępowania karnego.

Ustawa przewiduje trzy rodzaje zgłoszeń – zgłoszenia wewnętrzne, dokonywane na podstawie regulaminu uchwalonego przez pracodawcę, zgłoszenia zewnętrzne do organów publicznych, oraz narzędzie zwane „publicznym ujawnieniem”. Ilekroć w tekście będzie mowa o zgłoszeniu, należy rozumieć przez to zgłoszenia wewnętrzne i zewnętrzne, zaś ilekroć będzie mowa o ujawnieniu, należy rozumieć przez to publiczne ujawnienie.

Jakich naruszeń dotyczy ustawa?

Naruszeniem w rozumieniu ustawy jest działanie lub zaniechanie niezgodne z prawem lub mające na celu obejście prawa, dotyczące:

  • zamówień publicznych;
  • usług, produktów i rynków finansowych;
  • zapobiegania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu;
  • bezpieczeństwa produktów i ich zgodności z wymogami;
  • bezpieczeństwa transportu;
  • ochrony środowiska;
  • ochrony radiologicznej i bezpieczeństwa jądrowego;
  • bezpieczeństwa żywności i pasz;
  • zdrowia i dobrostanu zwierząt;
  • zdrowia publicznego;
  • ochrony konsumentów;
  • ochrony prywatności i danych osobowych;
  • bezpieczeństwa sieci i systemów teleinformatycznych;
  • interesów finansowych Unii Europejskiej;
  • rynku wewnętrznego Unii Europejskiej, w tym zasad konkurencji i pomocy państwa oraz opodatkowania osób prawnych.

Co istotne, pracodawca w ramach ustalania regulaminu zgłaszania naruszeń, może objąć jego zakresem także inne naruszenia.

Podmioty objęte ochroną

Ochroną objęta będzie osoba fizyczna, która zgłasza lub ujawnia publicznie informację o naruszeniu prawa uzyskaną w kontekście związanym z pracą. Należy przy tym wskazać, że dotyczy to nie tylko pracowników, ale także byłych pracowników, pracowników tymczasowych, osób ubiegających się o zatrudnienie czy osób świadczących pracę na podstawie innej niż stosunek pracy (w tym umowy cywilnoprawnej). Dodatkowo ochrona obejmuje przedsiębiorców, wspólników, członków organów osoby prawnej, osób świadczących pracę pod nadzorem i kierownictwem wykonawcy, podwykonawcy lub dostawcy, stażystów i wolontariuszy.

Zgłaszający podlega ochronie pod warunkiem, że miał uzasadnione podstawy sądzić, że informacja o naruszeniu prawa jest prawdziwa w momencie zgłaszania lub ujawnienia. Jego dane osobowe nie podlegają ujawnieniu bez wyraźniej zgody.

Zgłoszenia wewnętrzne

Zgłoszenia wewnętrzne, czyli dokonywane w zakładzie pracy, obowiązują u pracodawców zatrudniających co najmniej 50 osób. Procedura dot. takich zgłoszeń ustalana jest przez pracodawcę w regulaminie zgłoszeń wewnętrznych.

Regulamin zgłoszeń wewnętrznych

Regulamin zgłoszeń wewnętrznych obowiązany jest ustalać pracodawca zatrudniający co najmniej 50 pracowników. W przypadku mniejszych pracodawców, ustalenie regulaminu jest fakultatywne. Pracodawca w sektorze prywatnym zatrudniający od 50 do 249 pracowników obowiązany jest ustalić regulamin zgłoszeń wewnętrznych do 17 grudnia 2023 roku.

Pracodawca ustala regulamin po konsultacji z zakładową organizacją związkową, a jeśli u pracodawcy nie funkcjonuje taka organizacja, treść regulaminu powinna być konsultowana z przedstawicielami pracowników, wyłonionymi w trybie przyjętym u danego pracodawcy.

Regulamin wchodzi w życie po upływie dwóch tygodni od dnia podania go do wiadomości pracowników.

Regulamin zgłoszeń wewnętrznych powinien określać w szczególności:

  • podmiot wewnętrzny upoważniony przez pracodawcę do przyjmowania zgłoszeń,
  • sposoby przekazywania zgłoszeń,
  • informację, czy wewnętrzna procedura obejmuje przyjmowanie zgłoszeń anonimowych,
  • niezależny organizacyjnie podmiot, upoważniony do podejmowania działań następczych,
  • obowiązek potwierdzenia zgłaszającemu przyjęcia zgłoszenia w terminie 7 dni od dnia jego otrzymania, chyba że zgłaszający nie podał adresu, na który należy przekazać potwierdzenie;
  • obowiązek podjęcia, z zachowaniem należytej staranności, działań następczych,
  • działania następcze podejmowane przez pracodawcę w celu zweryfikowania informacji o naruszeniach prawa oraz środki, jakie mogą zostać zastosowane w przypadku stwierdzenia naruszenia prawa,
  • maksymalny termin na przekazanie zgłaszającemu informacji zwrotnej, nieprzekraczający 3 miesięcy od potwierdzenia przyjęcia zgłoszenia,
  • zrozumiałe i jednoznaczne informacje na temat trybu dokonywania zgłoszeń zewnętrznych do organów publicznych oraz jednostek organizacyjnych Unii Europejskiej.

Organizacja przyjmowania i weryfikacji zgłoszeń

Organizacja przyjmowania i weryfikacji zgłoszeń oraz podejmowania działań następczych powinna uniemożliwiać uzyskanie dostępu do informacji objętej zgłoszeniem osobom nieupoważnionym i zapewniać ochronę poufności tożsamości zgłaszającego.

Pracodawca obowiązany jest prowadzić rejestr zgłoszeń wewnętrznych.

Zgłoszenia zewnętrzne

Zgłaszający może dokonać zgłoszenia zewnętrznego bez uprzedniego dokonania zgłoszenia wewnętrznego. Procedury dotyczące zgłoszeń zewnętrznych stosuje się do wszystkich podmiotów na rynku.

Organem przyjmującym zgłoszenia zewnętrzne o naruszeniach prawa w dziedzinach objętych ustawą, dokonującym ich wstępnej weryfikacji i przekazującym organom właściwym do podjęcia działań następczych jest Rzecznik Praw Obywatelskich.

Zgłoszenia zewnętrzne dotyczące naruszeń w dziedzinie należącej do zakresu działania organu publicznego przyjmuje i weryfikuje właściwy organ publiczny. 

Publiczne ujawnienie naruszeń

Publicznym ujawnieniem naruszeń jest podatnie informacji o naruszeniu prawa do wiadomości publicznej.

Ochronie przewidzianej w projekcie ustawy o ochronie sygnalistów podlega zgłaszający dokonujący ujawnienia publicznego w dwóch przypadkach:

  1. jeśli dokona zgłoszenia wewnętrznego, a następnie zewnętrznego i pracodawca, a następnie organ publiczny nie podejmą odpowiednich działań następczych lub nie przekażą zgłaszającemu informacji zwrotnej w terminie albo
  2. jeśli dokona od razu zgłoszenia zewnętrznego i organ publiczny nie podejmie odpowiednich działań następczych lub nie przekaże zgłaszającemu informacji zwrotnej w terminie.

Przepisów o ujawnieniu publicznym nie stosuje się, jeśli przekazanie informacji nastąpiło bezpośrednio do prasy.

Anonimowe zgłoszenia

Ustawa wprowadza możliwości dokonywania anonimowych zgłoszeń naruszeń, gdy możliwość taką przewiduje regulamin zgłoszeń wewnętrznych, a w przypadku zgłoszeń zewnętrznych – w każdym przypadku.

Działania odwetowe i niekorzystne traktowanie

Ustawa przewiduje zakaz działań odwetowych, czyli takich, które mogą naruszyć prawa zgłaszającego lub wyrządzić mu szkodę, spowodowanych zgłoszeniem naruszenia lub ujawnieniem publicznym. Opisana poniżej ochrona osób zgłaszających naruszenia dotyczyć będzie wszystkich podmiotów na rynku, tak w sektorze prywatnym, jak i publicznym – niezależnie od liczby zatrudnianych pracowników.

Co więcej, jeśli praca jest lub ma być świadczona na podstawie stosunku pracy, zgłaszający nie może być niekorzystnie traktowany z powodu zgłoszenia lub ujawnienia. Za niekorzystne traktowanie uważa się w szczególności:

  • odmowę nawiązania stosunku pracy,
  • wypowiedzenie lub rozwiązanie bez wypowiedzenia stosunku pracy,
  • niezawarcie umowy o pracę na czas określony po rozwiązaniu umowy o pracę na okres próbny, niezawarcie kolejnej umowy o pracę na czas określony lub niezawarcie umowy o pracę na czas nieokreślony po rozwiązaniu umowy o pracę na czas określony – gdy pracownik miał uzasadnione oczekiwanie, że zostanie z nim zawarta taka umowa,
  • obniżenie wynagrodzenia za pracę,
  • wstrzymanie awansu albo pominięcie przy awansowaniu,
  • pominięcie przy przyznawaniu innych niż wynagrodzenie świadczeń związanych z pracą,
  • przeniesienie pracownika na niższe stanowisko pracy,
  • zawieszenie w wykonywaniu obowiązków pracowniczych lub służbowych,
  • przekazanie innemu pracownikowi dotychczasowych obowiązków,
  • niekorzystną zmianę miejsca wykonywania pracy lub rozkładu czasu pracy,
  • negatywną ocenę wyników pracy lub negatywną opinię o pracy,
  • nałożenie lub zastosowanie środka dyscyplinarnego, w tym kary finansowej, lub środka o podobnym charakterze,
  • wstrzymanie udziału lub pominięcie przy typowaniu do udziału w szkoleniach podnoszących kwalifikacje zawodowe,
  • nieuzasadnione skierowanie na badanie lekarskie, w tym badania psychiatryczne,
  • działanie zmierzające do utrudnienia znalezienia w przyszłości zatrudnienia w danym sektorze lub branży,

- chyba że pracodawca udowodni, że kierował się obiektywnymi powodami.

Pracownikowi, który został niekorzystnie potraktowany w związku z dokonaniem zgłoszenia lub ujawnienia, przysługuje roszczenie o odszkodowanie w wysokości nie niższej niż minimalne wynagrodzenie za pracę.

W przypadku osób, które świadczą lub mają świadczyć umowę na podstawie stosunku prawnego innego niż stosunek pracy, za niekorzystne traktowanie uważa się w szczególności rozwiązanie, wypowiedzenie lub odmowę nawiązania stosunku prawnego, na podstawie którego ma być świadczona praca.

Ochronie podlegają także osoby pomagające w dokonaniu zgłoszenia lub ujawnienia lub osoby powiązane ze zgłaszającym, świadczące pracę na rzecz drugiej strony.

Ochrona zgłaszającego wykracza poza stosunki z pracodawcą. Sankcją bezskuteczności będzie bowiem objęte wypowiedzenie lub rozwiązanie bez wypowiedzenia umowy w obrocie gospodarczym – w tym umowy sprzedaży, dostawy lub świadczenia usług z powodu dokonania zgłoszenia lub ujawnienia. Wystarczy, że zgłaszający jest stroną takiej umowy.

Ustawa nie dopuszcza możliwości zrzeczenia się ww. praw.

Zwolnienie zgłaszającego od odpowiedzialności

Jeśli zgłaszający miał uzasadnione podstawy, by sądzić, że zgłoszenie lub ujawnienie jest niezbędne do ujawnienia naruszenia prawa zgodnie z ustawą, dokonanie zgłoszenia lub ujawnienia nie może stanowić podstawy odpowiedzialności dyscyplinarnej ani odpowiedzialności z tytułu naruszenia praw innych osób lub obowiązków, w szczególności w przedmiocie zniesławienia, naruszenia dóbr osobistych, praw autorskich, ochrony danych osobowych i obowiązku zachowania tajemnicy (w tym tajemnicy przedsiębiorstwa). W związku z tym zaleca się rewizję zawieranych u pracodawcy umów, których przedmiotem jest zobowiązanie do zachowania poufności.

Ustawa zakazuje przyjęcia na siebie odpowiedzialności za szkodę powstałą z powodu dokonania zgłoszenia lub ujawnienia.

Odpowiedzialność karna

Projekt ustawy przewiduje odpowiedzialność karną za naruszanie niektórych obowiązków.

Karane grzywną, ograniczeniem wolności lub pozbawieniem wolności do lat trzech będą następujące występki:

  1. utrudnianie dokonania zgłoszenia
  2. podejmowanie działań odwetowych
  3. naruszenie obowiązku zachowania poufności tożsamości zgłaszającego
  4. dokonanie zgłoszenia lub ujawnienia publicznego nieprawdziwych informacji
  5. nieustanowienie wewnętrznej procedury zgłaszania naruszeń prawa i podejmowania działań następczych
  6. ustanowienie wewnętrznej procedury zgłaszania naruszeń niezgodnie z wymogami ustawy.

2021-12-29 06:32:10

Kancelaria Malinowscy i Wspólnicy